शिवराम कारंत : बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व

Shivram Karanth

शिवराम कारंत हे भारतीय साहित्याच्या क्षेत्रातील एक असाधारण व्यक्तिमत्त्व आहे. ते विलक्षण समृद्ध आणि बहुमुखी आहे. कृतिशील देशभक्ती, स्वदेशीचा प्रचार, व्यापार, पत्रकारिता, अध्यात्मसाधना, फोटोग्राफी, नाटक, नृत्य, चित्रकला, वास्तुकला, संगीत, सिनेमा इत्यादीच नव्हे तर समाजसुधारणा, ग्रामोद्धार, राजकारण, शिक्षणक्षेत्रातील नवे नवे प्रयोग यांतही रमलेले ते व्यक्तिमत्त्व आहे.

त्यांचा जन्म १० ऑक्टोबर १९०२ आणि मृत्यू ९ डिसेंबर १९९७. म्हणजे ९५ वर्षांचे आयुष्य त्यांना लाभले. त्यातून ते बहुप्रसू प्रतिभेचे शीघ्र लेखक होते. त्यांच्या नावावर एकूण ४१७ पुस्तके आहेत. म्हणजे एक छोटेसे वाचनालय केवळ त्यांच्या पुस्तकांनी भरून जाईल! प्रसिद्ध अशा लेखकांनी कारंतांवर लिहिलेली पुस्तकेच ८७ आहेत. त्यांना आधुनिक भारताचा रवींद्रनाथ टागोर, स्वातंत्र्योत्तर काळात झालेला अत्युत्तम चळवळ्या (रलींर्ळींळीीं) कादंबरीकार, ढहश ींळींरप (ग्रीक दंतकथेतील जगावर अधिराज्य गाजवणारा प्रचंड शक्तिशाली दैत्य शोभावा असा कर्तृत्ववान माणूस) उेर्श्रेीीीी (भव्य पुतळा), ढहश सशपर्ळीी ेष २०ींह उशर्पीींीू (विसाव्या शतकातील असाधारण प्रतिभाशाली व्यक्ती) अ झीेश्रळषल ुीळींशी (प्रचंड निर्मितिक्षमता असणारा लेखक) असे गौरविण्यात येते.

मुकज्जीय कनसुगळु (मुकज्जीची स्वप्ने) या कारंतांच्या कादंबरीस १९७७ चा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाल्याने कादंबरीकार म्हणून त्यांना देशव्यापी मान्यता मिळाली.

कारंतांची अशी दृढ धारणा होती की साहित्य हे स्वानुभवातून जन्मते. त्याच्या व्यतिरिक्त वेगळी अशी त्याची वाढ होत नाही किंवा झाली तरी ते साहित्य मग कृत्रिम, खोटे असते. कारंतांचा दृष्टिकोण असा आहे की कुतुहल जागे करणाऱ्या कथा लिहिल्या जाऊ शकतात. शेकडो प्रकारचे कल्पनांचे जाळे लेखकाला विणता येईल. परंतु ते प्रभावशालीपणे मूर्त करायचे असेल तर जीवनाच्या पृष्ठभूमीवर अशा कल्पनांचा विकास करावा लागेल. ‘साहित्य आणि कला यांच्या या कसोटीवर मला उतरायचे आहे.’ असे कारंत म्हणतात.

अनुभवक्षेत्राच्या विशालतेमुळे मधे मधे न थांबता एका दिवसात एक प्रकरण ते लिहून हातावेगळे करतात. झपाटा हा त्यांच्या लेखणीचा गुणधर्म आहे. मुख्य पात्रांचे स्वभाव ठळकपणे प्रतीत झाल्यावर, मनात रुजलेले बीज मनातच विकसित झाल्यावरच ते लेखणी कागदाला लावतात. मग मात्र अष्टौप्रहर सृजनकार्यात ते स्वत:ला झोकून देतात. कारंत म्हणतात, ‘‘आपण आपल्याला विसरलो की सृजनकार्य आपोआप सौंदर्याकृतीचे रूप धारण करते. कादंबरीतले पात्र मीच बनतो. तदाकार होतो. माझ्या लेखनसमाधीचा भंग करायला मग माझ्याजवळसुद्धा कोणी फिरकत नाही.

कारंतांच्या कादंबऱ्यांतून डॉ. कारंतांचा भावरूप दृष्टिकोण प्रकट होतो. विकृती कोठे कशी उत्पन्न झाली आहे याची जाणीव ते निर्माण करतात. त्यातून परिवर्तनाची दिशा सूचित होते. सामाजिक, सांस्कृतिक ऱ्हासाचे चित्रण करून वाचकांना अंतर्मुख करणारी कारंतांची कादंबरी ही अत्यंत लक्षणीय अशी ‘भाषिक कृतीच असते.

कॉन्टिनेन्टल दालनातील शिवराम कारंतांची आणि त्यांच्यावरील साहित्यसंपदा

Mukkaji

मुकज्जी -

शिवराम कारंतांच्यामुकज्जीय कनसुगळुया ज्ञानपीठ पारितोषिक प्राप्त कादंबरीचा मराठी अनुवाद मीना वांगीकरांनी केला आहे. १९८० मधे हा अनुवाद प्रसिद्ध झाला आहे. मनुष्यजीवनाचे मूळ निरंतन स्वरूप, त्या सर्वाला आधार असणाऱ्या तत्त्वांकडे विश्लेष दृष्ट्या पाहणे हाच या कादंबरीचा उद्देश.

 Choma Mahar

चोमा महार -

श्यामलता काकडे यांनी कारंतांच्याचोमन दुडिया कन्नड कादंबरीचा अनुवाद केला आहे. वेठबिगारांचं आयुष्य या कादंबरीतून पाहायला मिळतं. स्त्रियांचं जगणं यातून पाहायला मिळतं. चोमाच्या हरिजन कुटुंबाची शोकांतिका कादंबरीतून मांडली आहे. अतिशय भावपूर्ण आणि हृदयस्पर्शी अशी ही कादंबरी आहे.

 Tanamanachya Bhovryat

तनमनाच्या भोवऱ्यात -

काही साहित्यकृती या कायम नित्यनूतन आणि ताज्यातवान्या राहातात त्यातलीच शिवराम कारंतांचीतनमनाच्या भोवऱ्यातही कादंबरी आहे. जोपर्यंत मानव समाज आहे तोपर्यंतकामभावनाहा विषय लेखकांकडून मांडला जाणारच म्हणूनच ही मूलभूत भावनेबाबत व्यक्त होणारी ‘तनमनाच्या भोवऱ्यातही कादंबरी प्रौढ आणि तरुण अशा दोन्ही वाचकांना आवडणारी आहे.

 Kadambarikar Karanth

कादंबरीकार कारंत -

सुधाकर देशपांडे - कन्नड भाषेतील ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त लेखक शिवराम कारंत यांच्या आठ कादंबऱ्यांचे अनुवाद प्रसिद्ध झाल्यावर त्याच्यावर सुधाकर देशपांडे यांनी लगोलग समीक्षालेख लिहिले. त्या लेखांसह इतर कादंबऱ्यांचा थोडक्यात आढावा देशपांडे यांनी या पुस्तकामधे घेतला आहे. ‘अनुवादित साहित्यावरील समीक्षाया काहीशा अस्पर्श राहिलेल्या विषयाचा एक उत्तम वस्तुपाठ म्हणून ‘कादंबरीकार कारंतहे पुस्तक म्हणता येईल.