'मोक्ष' एक थक्क करणारा वाचनानुभव-

Moksha

सौ. प्रियांका कर्णिक यांची ‘मोक्ष’ ही कादंबरी हा माझ्यासारख्या सामान्य वाचकाला थक्क करणारा वाचनानुभव आहे असे विधान मी प्रामाणिकपणे व्यक्त करतो. कारण, या कादंबरीच्या प्रकाशन समारंभास उपस्थित राहण्याचा योग आला. आणि घरी आल्यानंतर एका बैठकीत ही कादंबरी वाचण्याची संधी लाभली. वाचनास सुरुवात केल्यानंतर पुस्तक खाली ठेवलेच नाही. एवढी ताकत या कादंबरीच्या कथासूत्रामध्ये आणि विषयामध्ये आहे. प्रा. मिलिंद जोशी यांनी म्हटल्याप्रमाणे कादंबरीचे निम्मे यश हे विषयाच्या निवडीमध्ये असते याचा प्रत्यय कादंबरी पूर्ण वाचून झाल्यावर येतो. लेखिकेचे समाजातील विविध विषयांचे कालानुरूप आणि विविध स्तरांवरील निरीक्षण अतिशय प्रगल्भ असल्याचा अनुभव कादंबरीतील प्रत्येक वळणावर येतो. कथेमध्ये अनेक प्रसंग असूनही ते अतिशय खुबीने प्रस्तुत केले असून प्रसंगांच्या साखळीतील गुंफण आजीबात सैल होत नाही आणि कथा वेगाने पुढे सरकते.

मोक्ष ही धार्मिक कादंबरी नसून सामाजिक बैठक असलेली कादंबरी आहे. जीवनाची इतिकर्तव्यता जीवनातील सुख, दु:ख आणि संपत्ती भोगून मोक्ष मिळवण्यासाठी प्रवास करण्यात असते असे ही कादंबरी सांगते. कथानायक आणि कादंबरीतील सर्व पात्रे आपल्या नेहमीच्या परिचयातील असावीत असे वर्णन अतिशय ताकदीने उभे करण्यास लेखिका यशस्वी झाली आहे. म्हणूनच शेखरची घुसमट, अप्पांची आकांक्षा, सागरचे स्वप्न आणि सविताची तगमग सहज सुलभ वाक्यांमधून वाचकाच्या हृदयास भिडते. लेखिकेचे भाषेवरील प्रभुत्व वेळोवेळी जाणवते. उदा. शेखरची घुसमटलेली असहायता दाखवताना ‘‘मघाशी डोकं काढून आलेला तो पराभूत भाव आता शरीरभर पसरला’’ किंवा ‘‘अडचणींनी भरलेला खडतर मार्ग ते पार करू शकतायत कारण त्या मार्गावर तुमच्याभोवती आहेत तसे रेशमी पाश नाहीयेत. ‘‘ही वाक्ये वाचकाच्या काळजाला भिडतात.

एकूण बऱ्याच दिवसांनी वेगळ्या विषयाचे, समाजाभिमुख आणि अंतर्मुख करणारे साहित्य सौ. प्रियांका कर्णिक यांच्या मोक्ष या कादंबरीद्वारे वाचण्यास मिळाले म्हणून त्यांचे मन:पूर्वक अभिनंदन. तसेच ही उत्तम कादंबरी वाचकांपर्यंत पोचवल्याबद्दल कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनचे आभार!!
- महेश पां. भागवत

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Sahachari

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ramshastri Loksatta

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Karant

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Kadambarikar Karanth Parikshan

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

अस्तपर्व
श्रीमंत बाकाबाईसाहेब भोसले

लेखक: उदय जोशी
प्रकाशन: काँन्टिनेन्टल

नागपूरचे रघुजीराजे भोसले द्वितीय व त्यांची चतुर्थ पत्नी बाकाबाई पट्टराणी यांचा राजघराण्याचा राजकारणी प्रवास ५५० पानांत वाचायला मिळतो. नकळत्या वयात बाकाबाईंचे लग्न व त्यानंतर माहेराप्रती राणीसाहेब म्हणून मिळणारे अदबीचे वागणे असा सूर ऐकूनच ती मोठी होते. नागपूरच्या त्या भव्य राजवाड्यात हिंडतांना हरखून गेल्या. पण राजकारणात असलेले राजे आपल्या वाटेला फार कमी येणार हे समजून घेणारी बाकाबाई आवडली. विचारी व संयमी मुळात बुद्धीवान व चाणाक्ष बाकाबाईंना राजकारण जास्त कळत नव्हतं, पण सतत तेच मसलती, चर्चा ऐकून चिंतन, विचार सुरू असत. कधी कधी त्या महाराजांना, वकिलांना प्रश्न विचारून चर्चेत भाग घेऊन सूचना करीत.

त्यांचे बुद्धीचातुर्य, निरिक्षण, दूरदर्शीपणा सौजन्यपूर्ण संवाद करण्याची कला यामुळे राजे त्यांना मसलतीत घेत असत. एकदा इंग्रज अधिकारी कोलब्रुक व सर्व मंडळींसमोर धिटाईने तहाच्या चर्चा सुरू असतांना बाकाबाईंनी विचारले ‘समजा आम्ही तह केला. साहेबांची फौज ठेवली. निजामाकडेही साहेबांची फौज असणारच, उदा. निजामांनी आमच्यावर हल्ला केला तर आमची फौज निजामाविरुद्ध लढेल?’ हा प्रश्न साहेब कोलब्रुकच्या अंगावर भुईनळ्यासारखा आदळला. खरं तर हा प्रश्न वकील, रघुजीराजे ह्यांच्याही मनांत आला होता पण कुणी व कसा विचारायचा? बाकाबाईंनी धैर्य दाखवले. राजेसाहेबांनी त्यांना त्यांच्या महालात मनापासून कौतुकाची थाप व धैर्याचे समर्थन केले. पुढेही राजकारणात पुण्याचे पेशवे, होळकर, शिंदे, इंग्रज या सर्वांशी सभेट चर्चा, संघर्षमय संवाद वारंवार वाचायला मिळतो.

इंग्रज कोलब्रुकसाहेबांना बाकाबाईने तहाची बोलणी न करता २ वर्षं होकार… नकार, अन्य डावपेच खेळत थोपवून धरले होते. त्यांचा सावत्रपुत्र परसोजी मंदबुद्धीचे म्हणून वारसाचा प्रश्न उभा राहिला. भाऊबंदकी ठरलेली. त्यात रघुजीराजे दत्तक घेण्यास सदैव विरोध करीत. या वादात आजारपण येऊन रघुजीराजे निवर्तले. तात्पुरता उत्तराधिकारी म्हणून परसोजीना राज्याभिषेक केला. पण दुसरा पुत्र आप्पासाहेब उभे ठाकले. त्यांचेवर बाकाबाईंनी परसोजीला आपणच मारले व चंद्रपुरात (चांदा) गेला असा अप्रत्यक्ष आरोप केला केवढे धीट व रोखठोक बोलणे. त्यांचा सदैव प्रयत्न भोसल्यांचे राज्य हे बंगालपासून मध्यप्रदेश नर्मदा नदीपर्यंत पसरले आहे, ते कायम रहावे हा उद्देश, कारण रघुजीराजेंनी आयुष्यभर जो संघर्ष केला तो इंग्रजांशी तैनाती फौज तह होऊ नये. राज्य कसे वाचवायचे हे सर्व वर्णन लेखकांनी सुंदर शब्दांत सांगितले आहे.

परसोजींची पत्नी काशीबाई सती जातात तो करुण प्रसंग व बाकाबाई त्यांना नमस्कार करतात. तेव्हा वाचकांचे डोळे भरून येतात वाचताना. तसेच कलंकी ब्राह्मणांना फसवून मौलवीने बाटवले व नंतर वैदिक ब्राह्मण त्यांना शुद्धीपत्र देईना तेव्हा महादेवशास्त्रींशी बाकाबाई इतक्या सुसंबद्ध बोलल्या, चर्चा केली की अगदी ज्ञानेश्र्वरांपासून शिवाजी महाराजांची उदाहरणे, धर्मग्रंथ पुढे ठेवा असा आग्रह केला. यावरून त्यांच्या बुद्धीची झेप, प्रजेबद्दल कळवळा लक्षात येतो.

बाकाबाई झाशीच्या राणीसारख्या लढाऊ वृत्तीच्या कधीच नव्हत्या. डावपेच खेळत समजूतीने भोसले घराणे टिकवण्याची केविलवाणी धडपड अखेरपर्यंत केली. दत्तकाला मान्यता मिळवण्यासाठी इंग्रजांचे दरवाजे ठोठावले. इंग्रज अधिकारी कोलब्रुक यांनी बोलतांना एकदा म्हटले की, ‘हॅम्लेट नाटकातील लेडी ॲक्वेथची नजर, पूर्ण राजकारणी, निर्भिड आपल्याला महागात पडणार आहे बाकाबाई.’ लेखकांनी मधून मधून चतुराईने पुष्कळदा शाश्वतविचार मांडले. उदा. राजकारणात नियती वय पहात नाही. त्यांना वेळेच्या व वयाच्या पुढे धावावे लागते. माधवराव पेशवे, शिवाजी महाराज ही अगदी जवळची उदाहरणे.

शेवटी इंग्रजांशी डावपेच करण्यात बाकाबाईसाहेब कमी पडल्या. भाऊबंदकी, फितुरी, परभेदीपणा, स्वार्थाची कमाल, वकिली डावपेच यामुळे त्या हतबल झाल्या. लेखक म्हणतात, ‘राजकारण हा क्रूर खेळ आहे म्हणतात. कारण त्यात नातीगोती, गुरु राजा, मित्र असे काही नाही. कंसमाता, कैकयीमाता, शिवाजीच्या वेळी सोयराबाई, लोकमान्यांना दगा देणारे मित्र व अगदी ----- राजकारण आज समोर आहे.
इंग्रजांनी बाकाबाईंना फसवून खोटे आरोप करून भोसलेवाडा अक्षरश: खणून संपत्ती, दागिने, पशुधन, हत्तीघोडे, चौरंग, चांदीची भांडी, बैलगाड्यात भरून नेले. त्या हताश नजरेने सर्व पहात होत्या. ‘घर फिरले की घराचे वासे फिरतात तसे झाले.’ त्यांच्या नजरेने आपणही गहीवरतो शरीराने व मनाने.

लेखकाने मात्र भोसले घराणे नागपूरकर यांचे ६०-६५ वर्षांचा इतिहास १७८१ ते १८५८ कार्यकाल खूप अभ्यासपूर्ण लिहला. या ऐतिहासिक कादंबरीचा प्रथम प्रयत्न कुठेही कमी पडत नाही त्यांचा. सहज हलके फुलके संवाद असो वा राजघराण्याची भाषा असो लेखकांनी समर्थपणे हाताळले. श्रीमंत बाकाबाईंनी रघुजीराजे निवर्तल्यावर ४० वर्षे भोसले घराणे टिकवले. हेच त्यांचे कार्यकर्तृत्व तरी अस्तपर्व. मोठ्या जलाशयातून नौका विहरत जावी तसा कादंबरीचा प्रवास संथ व धीमा आहे म्हणूनच अस्तपर्व पृष्ठसंख्या ५८० झाली. कथानकाच्या गाभ्याकडे मात्र लेखकाचे दुर्लक्ष झाले नाही. माणसाचे आयुष्य साधे सरळ असतेच असे नाही. खूप खाचखळगे, संकटं अडचणी यातून जरून जाणे, जिद्दीने न डगमगता प्रवास करणे आवश्यक आहे मग ते सत महात्मे, देशभक्त असो की राजे महाराजे, गरीब कामगार असो. नशिबाशी तडजोड नाही. त्यात कधी यश कधी अपयश असणारच.

मंगला नातू
दहिसर पूर्व

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Baap Navachi Maay

काळजाचा ठाव घेणारी बाप नावाची माय

लेखक: डॉ. राजेश गायकवाड
प्रकाशन: काँन्टिनेन्टल


‘बाप नावाची माय’ हे डॉ. राजेश गायकवाड यांचे आत्मकथन अनेक नाट्यपूर्ण प्रसंग आणि विविध स्वभावधर्माच्या व्यक्तिरेखांनी परिपूर्ण आहे. ही आत्मकथा डॉ. गायकवाड यांच्या वडिलांचे चरित्र आहे. तसेच त्यांच्या गावकुसातील बारा बलुतेदारांचेही अंशत: चरित्र आहे. जमिन विकून मुलांना शिकवणारा अज्ञानी बाप खेडूत असला तरी त्याचे अनुभवाचे शहाणपण अस्सल आहे. लेखकाच्या लहानपणी आईचा मृत्यू होतो. पण त्याच्या वडिलांनी लग्न न करता मुलांसाठी संपूर्ण आयुष्य शिक्षणाच्या ध्यासात समर्पित केले. म्हणूनच लेखक गायकवाड यांना त्यांच्या बापात आईचे दर्शन घडते.

या आत्मचरित्राची भाषा परभणी परीसरातील बोली भाषा असल्याने ग्रामीण व्यक्तिरेखांचा जिवंतपणा हुबेहुब चित्रित झालाय. पुढे राजेश गाडकवाड यांची ही जीवनकथा संघर्षानी ओतप्रोत आहे. त्यांचा भौगोलिक प्रवास आणि नोकरीचा प्रवास सिद्ध होताना कोर्ट-कचेऱ्या, संघर्ष, सुख-दु:खाचे अनेक प्रसंग घडतात. त्या सर्वांचे सुंदर व प्रत्ययकारी वर्णन डॉ. गायकवाड यांनी केलेय. काही प्रसंग प्रचंड विनोदी आहेत. जयश्री पाटील या विद्यार्थीनीचा डबा आणणारा नोकर वर्गात येऊन ‘जयश्री गडकर’ म्हणून संबोधितो - तेव्हा हास्य पिकतो. ‘परी’ या शब्दावर लेखक गायकवाड यांनी केलेल्या कोट्या त्यांच्या वाङ्मयीन सामर्थ्याची साक्ष देतात. या गुणवतेमुळेच कॉन्टिनेन्टल सारख्या दर्जेदार प्रकाशनाने हे पुस्तक प्रसिद्ध केलेय. जीवंत व्यक्तिरेखांची मालिका, बापातील मातृत्वाचा अविट ठसा, ग्रामिण-शहरी संस्कृतीचे हुबेहुब चित्रण, बोलीभाषेचा तडका या गुणामुळे हे आत्मकथन सर्वांग सुंदर झाले आहे.

- श्रीपाल सबनीस

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ramshastri Prabhune

न्यायनिष्ठ रामशास्त्री प्रभूणे

लेखक: रमाकांत देशपांडे
प्रकाशन: काँन्टिनेन्टल

रामशास्त्री बाणा माहिती होता पण या पुस्तकाच्या माध्यमातून त्यांच्या व्यक्तीमत्वाचे अनेक पैलू कळले. लेखकाच्या ओघवत्या शैलीने वाचक नकळत त्या कादंबरीत रममाण होतो. माहुलीसारख्या लहानशा गावात जन्माला आलेले रामशास्त्री काशीला जाऊन आचार्य बाळंभट यांच्याकडे न्यायशास्त्र आणि चाणक्यनिती शिकून शास्त्री ही पदवी प्राप्त करतात. पुढे नानासाहेब पेशवे त्यांना शास्त्रार्थ सांगण्यास आमंत्रित करतात आणि त्यांची न्यायनिष्ठता पाहून ते पेशव्यांचे सरन्यायाधीश होतात.

आपल्या र्निभीड व्यक्तिमत्वाने त्यांनी न्यायनिवाडे तर केलेच पण नानासाहेबांच्या निधनानंतर माधवराव पेशवे यांनाही त्याच निष्ठेने साथ दिली. माधवरावांनंतर नारायणरावांना पेशवेपद मिळाले त्यावेळी राघोबादादांच्या कट कारस्थानांना ऊत आला होता. जेव्हा केवळ पेशवे पदासाठी राघोबादादांच्या सांगण्यावरून कोवळ्या नारायणरावांचा बळी घेतला गेला त्यावेळी रामशास्त्री पेटून उठले आणि कुठलीही पर्वा न करता राघोबादादासारख्या भावी पेशव्याला देहांत प्रायश्चित्ताची शिक्षा सुनावली.

आपल्या अंतिम समयी सुध्दा घरातील परिस्थिती कफल्लक असतांना रामशास्त्रींच्या मुलाला नाना फडणवीसांनी पेशवाईत काही व्यवस्था करण्याविषयी त्यांना विचारले असता तो अविद्वान असल्याने त्याला पेशव्यांची धोतरं बडविण्याचे काम देण्यात यावे असे सांगितले. अशा या थोर व्यक्तीमत्वास खरोखरच मानाचा मुजरा. आपल्या कामाप्रती असलेली निष्ठा, प्रामाणिकपणा, निःस्वार्थीपणा आणि त्यांचा निर्भीडपणा यामुळे ते अमर झालेत.


सौ.ऊर्वशी शरद डावरे
ग्रंथ तुमच्या दारी, नागपूर